Filoti is in de eerste plaats een levend dorp, geen openluchtmuseum. Maar rondom het platanenplein en in de bergen eromheen liggen bezienswaardigheden die in een heel andere categorie vallen dan de gebruikelijke Griekse strand- en havenattracties.
Mount Zas — de top van de Cycladen
Mount Zas rijst op tot 1.004 meter boven de Aegeïsche Zee en is daarmee de hoogste berg van de hele Cycladengroep. De naam is een oude dialectvorm van Zeus: voor de Naxianen van weleer was dit de berg waar hun oppergod ter wereld was gekomen en opgroeide.
De meest gangbare route begint in het centrum van Filoti, bij de taverna Platanos aan het plein. Vanuit de dorpskern loop je een steegje op, over een kleine brug, en vandaar omhoog via een goed gemarkeerd voetpad. De klim duurt heen-en-terug circa vier uur; het hoogteverschil vanuit het dorp bedraagt zo'n 600 meter. Halverwege passeer je de Zas-grot. Bij de top heb je bij helder weer zicht op vrijwel het hele eiland en de omliggende Cycladen — Paros, Koufonissia en soms zelfs Amorgos.
Start vroeg (vóór 9 uur in de zomermaanden) om de middaghitte te vermijden. Neem minimaal 1,5 liter water mee; er is onderweg geen bron. Stevige wandelschoenen zijn nodig — het pad wordt hoger op rotsachtig en los. De route staat op AllTrails als "Mount Zeus from Filóti".
De Zas-grot — geboorteplaats van Zeus
Halverwege de klim, op een hoogte van circa 650 meter aan de noordwestflank van de berg, gaapt de ingang van de Zas-grot in het kalkgesteente. De overlevering wil dat de pasgeboren Zeus hier door zijn moeder Rhea verborgen werd gehouden, weg van zijn vader Kronos die zijn kinderen een voor een opat. Of het mythologische verhaal hout snijdt, is een andere vraag; wat wél vaststaat is dat de grot een lange bewoningsgeschiedenis heeft. Archeologische opgravingen in 1985-1986 en 1994 leverden vondsten op van het Laat-Neolithicum tot en met de Vroeg-Cycladen III-periode, en zelfs materiaal uit de Klassieke en Romeinse tijd. Een deel van deze vondsten is te zien in het Archeologisch Museum van Naxos-stad.
De grot is vrij toegankelijk. Bij de ingang is ze enkele meters breed; naar binnen verwijdt ze zich en loopt ze tot zo'n honderd meter diep. Een zaklamp is handig; gevaarlijk is het niet.
Cheimarros-toren — Hellenistisch marmerwerk
Zo'n 14 kilometer ten zuiden van Filoti, langs de weg naar de baai van Kalantos, staat de Cheimarros-toren op een heuvelruggetje uitkijkend over een weids landschap. De naam verwijst naar twee beken (chimarros) die de flanken van de heuvel aan oost- en westzijde begrenzen.
Onderzoekers dateren de toren in de late 4e eeuw v. Chr., de Hellenistische periode. Hij is volledig opgebouwd uit lokaal marmer — grote blokken, gestapeld zonder mortel, in een cirkelvormig grondplan met een diameter van 9,2 meter aan de basis. Oorspronkelijk telde de toren vier verdiepingen en was hij ongeveer 20 meter hoog, verbonden door een marmeren wenteltrap binnenin. Vandaag reikt hij nog tot circa 15 meter. De buitenmuur is redelijk gaaf bewaard; het interieur is grotendeels ingestort.
Wat het bouwwerk diende is niet met zekerheid vastgesteld. Mogelijke functies: een militaire uitkijkpost, een schuilplaats voor bewoners en vee, of een seinpost die berichten via vuur of rook doorgaf aan vergelijkbare torens op Naxos en de naburige eilanden. Een vierkante omheiningsmuur van zo'n 35 bij 35 meter omsloot ooit het terrein.
De toren is vrij te bezoeken en staat langs een verharde weg; parkeer bij de kleine borden langs de Kalantos-route.
Panagia Filiotissa — kerk met een verhaal
Midden in het dorp, achter een smal steegje en niet meteen te missen dankzij de marmeren klokkentoren, staat de kerk van de Panagia Filiotissa — de Heilige Maagd van Filoti. De huidige basiliek dateert uit 1718, maar is gebouwd op de fundamenten van een veel oudere Byzantijnse kapel.
De bouw was geen vanzelfsprekendheid. Het verhaal gaat dat de inwoners van Filoti in 1717 over de bouwvergunning moesten onderhandelen met de feodale heer Hieronimo Barozzi — een herinnering aan eeuwen van Frankische overheersing waarbij het dorp slechts schoorvoetend eigen rechten verwierf. Dat de kerk er uiteindelijk kwám, stond sindsdien symbool voor de veerkracht van de gemeenschap.
Op 15 augustus verandert de kerk in het epicentrum van de grootste panigiri van Naxos. Na de ochtendmis stroomt het dorpsplein vol; er klinkt viool en luit, er wordt gegeten en gedanst tot ver na middernacht. Het feest duurt drie dagen en trekt Naxianen terug die elders wonen, plus reizigers die het bewust op die datum plannen. Het is een van de echte, ongekunstelde eilandfeesten van Griekenland.
Het platanenplein
Klein maar onmisbaar: het centrale plein van Filoti, overschaduwd door oude platanen, met een fontein en een kring van stoelen en tafeltjes waaraan het dorp zijn dagelijkse ritme beleeft. Geen bezienswaardigheid in de museale zin, maar de plek waar je het dorp het best verstaat — zeker na de wandeling naar de Zas, met een ijskoud glas water of een ouzo.
Veelgestelde vragen
Hoe moeilijk is de wandeling naar de top van Mount Zas vanuit Filoti?
De route vanuit Filoti naar de top van Mount Zas (1.004 m) is voor een gemiddeld fitte wandelaar goed te doen. Het hoogteverschil bedraagt zo'n 600 meter en de tocht duurt heen-en-terug circa 4 uur. Goede wandelschoenen en voldoende water zijn essentieel; start bij voorkeur vroeg in de ochtend om de middagwarmte te vermijden.
Wat is de Zas-grot en is ze te bezoeken?
De Zas-grot (ook: grot van Zeus) ligt op circa 650 meter hoogte op de noordwestelijke helling van de Zas, halverwege de klim vanuit Filoti. Volgens de overlevering groeide Zeus hier op als kind. De grot is vrij toegankelijk en vrij veilig om te betreden; bij de ingang is ze enkele meters breed en loopt ze tot zo'n 100 meter diep. Archeologische opgravingen brachten vondsten aan het licht van het Neolithicum tot de Romeinse tijd.
Hoe ver is de Cheimarros-toren van Filoti?
De Cheimarros-toren (Pyrgos Cheimarrou) staat op een heuvel langs de weg richting Kalantos, ongeveer 14 kilometer ten zuiden van Filoti. Met een auto of scooter ben je er in zo'n 20 minuten. Er is geen openbaar vervoer direct naar de toren.
Wanneer vindt het grote festival in Filoti plaats?
Het festival van de Panagia Filiotissa wordt elk jaar rond 15 augustus gevierd, ter ere van de Tenhemelopneming van de Maagd Maria. Het is de grootste panigiri van heel Naxos: na de ochtendmis op het kerkplein gaat het feest door tot diep in de nacht met traditionele muziek, dans en eten. De festiviteiten duren doorgaans drie dagen.
Is er entree nodig voor de Panagia Filiotissa kerk?
De Panagia Filiotissa is een actieve orthodoxe kerk en vrij te bezoeken. Gepaste kleding (bedekte schouders en knieën) wordt gevraagd. De kerk is niet elke dag open; buiten diensten is toegang soms beperkt. Op 15 augustus is de kerk het middelpunt van het grote dorpsfeest.