Ios heeft zichzelf jarenlang slecht verkocht als bestemming. De nachtclubs en het strand domineerden het beeld — en alles wat daartússen ligt, bleef onzichtbaar. Maar wie een dag opzij houdt voor het binnenland, stoot op een eiland met een opvallend rijke prehistorische laag en een literaire mythe die nog altijd mensen in beweging brengt.
Chora: dorp, windmolens en kapellen
Chora, het enige echte dorp van Ios, ligt op een heuvel boven de haven. Het is een typisch Cycladenplaatsje — witgekalkt, smal en steil — maar met een eigen, iets ongedwongener karakter dan bijvoorbeeld Folegandros of Sifnos. Overdag wandel je er rustig doorheen; de meeste winkels en cafés zijn open, maar het is stil genoeg om de architectuur te zien.
Op de heuvelrug boven het dorp staan twaalf windmolens, waarvan er een aantal gerestaureerd is. Ze zijn het silhouet van het eiland: van de haven zie je ze al, en van boven bied je een uitzicht over de hele westkust tot aan Sikinos. De windmolens zijn vrij toegankelijk; vroeg in de ochtend of vlak voor zonsondergang is de lichtval het mooist.
Door het dorp verspreid staan tientallen kapellen en kerken. De Panagia Gremmiotissa, bovenop de hoogste heuvelrug van Chora, is de kathedraal van het eiland — klein naar westerse maatstaven, maar dominant aanwezig met haar blauwe koepel. Vlak bij de haven staat de kerk van Agia Irini, naast een borsthoog bronzen hoofd van Homerus dat als toeristische landmark fungeert.
Skarkos: prehistorisch dorp uit het derde millennium voor Christus
Op een heuvel ten noordoosten van de haven ligt Skarkos — het best bewaarde vroeg-Cycladische nederzettingscomplex dat tot nu toe is gevonden. De opgraving dateert van circa 2800–2300 voor Christus (midden derde millennium) en bracht meerdere lagen bebouwing aan het licht: meerdere verdiepingen hoge muren, smalle straatjes, opslagruimten en woningen. De opgravingen liepen van 1984 tot 1997; daarna volgde een uitgebreid conserveringsproject (2002–2007).
In 2008 ontving Skarkos de EU-prijs voor Cultureel Erfgoed (Europa Nostra Top Prize) voor de uitzonderlijk subtiele aanpak van de restauratie — de ingrepen zijn minimaal, het landschap is volledig intact gelaten. Beroepsarcheologen en gewone bezoekers kunnen het terrein vrij bezoeken; er staat informatieborden met uitleg over de vondsten en de opgravingsgeschiedenis. Openingstijden doorgaans dinsdag t/m zondag, 08:00–15:00; controleer ter plaatse of bij het gemeentehuis van Ios.
Cycladic art — in context
De beroemde marmeren Cycladische beeldjes (de vlakke figuren met de driehoekige neus) dateren uit dezelfde vroegbronstijdperiode als Skarkos. De nederzetting geeft die voorwerpen een context: hier woonden de mensen die ze maakten en gebruikten. Het Nationaal Archeologisch Museum in Athene bezit de grootste collectie, maar Skarkos zelf is het dichtstbijzijnde verband.
Het graf van Homerus in Plakoto
In het noorden van Ios, in het gebied rond Plakoto, staat een monument op de plek die al in de oudheid werd aangewezen als het graf van de dichter Homerus. Herodotus en Pausanias vermelden beiden het graf; Ios claimt dat Homerus' moeder van het eiland afkomstig was en dat de dichter hier stierf nadat hij een raadsel van visserskinderen niet kon oplossen — "wat we gevangen hebben, laten we los; wat we niet gevangen hebben, dragen we mee" (over luizen, naar verluidt).
Historisch bewijs voor de authenticiteit is er niet, en de precieze locatie is meerdere keren verlegd. Maar de plek zelf is indrukwekkend: een verwilderd stuk eiland met een brok steen, een inscriptie en een panorama over de Egeïsche Zee. De meeste bezoekers combineert het met een bezoek aan het strand van Agia Theodoti, een paar kilometer verderop. De wandeling erheen is onverhard; stevige schoenen zijn aangeraden.
Paleokastro
Aan de noordkant van het eiland staan de resten van Paleokastro, een kasteel dat in 1397 werd gebouwd door Francesco Crispo, hertog van Naxos. De locatie was strategisch: op een heuveltop met zicht over meerdere vaarroutes. Van de muren staat nog genoeg overeind om de omvang te begrijpen; binnenin de ruïne staat de kleine kerk Panagia Paleokastritsa nog intact. Het kasteel is niet officieel ontsloten en er is geen kaartje nodig. Bereikbaar per auto of quad via onverharde wegen vanuit Chora (ca. 30 min rijden).
Odysseas Elytis Theater
Naast de windmolens, aan de rand van Chora, staat een openluchttheater dat de naam draagt van de Griekse Nobelprijswinnaar Elytis. Het theater wordt in de zomermaanden gebruikt voor concerten en voorstellingen; het program wisselt per seizoen. De locatie — een hellingafwaarts amfitheater met zicht over de zee — maakt elke voorstelling bijzonder, ook als het programma bescheiden is.