Naxos was in de Oudheid een van de rijkste eilanden van de Egeïsche Zee — dankzij marmer, smirgel en een vruchtbaar binnenland. Die rijkdom heeft sporen nagelaten die je nog altijd kunt aanraken: een onvoltooide tempel waarvan alleen de poort over is, marmergroeven met acht meter hoge beelden die niemand heeft verplaatst, een Venetiaans kasteel dat een heel Chora overheerst. Combineer dat met dertig Byzantijnse kerken verspreid over een olijvenplateau en je begrijpt waarom Naxos meer te bieden heeft dan zijn stranden.
De Portara — gratis, dag en nacht
Wie de haven van Naxos Town binnen vaart of er uit stapt, ziet haar meteen: de Portara, de enorme marmeren deuromlijsting van een tempel die omstreeks 530 v.Chr. werd begonnen en nooit werd afgemaakt. De vier deurstijlen — elk blok weegt zo'n twintig ton — staan op het schiereilandje Palatia, verbonden met Chora door een aangestampte dam. De tempel was bedoeld voor Apollo en zou een van de grootste van de Griekse wereld zijn geworden; waarom de bouw stopte, is niet precies bekend.
De Portara is altijd vrij toegankelijk. Kom er bij zonsopgang of zonsondergang: in de zomer zakt de zon precies tussen de stijlen weg, een effect dat de Oud-Grieken vermoedelijk bewust hebben ontworpen. 's Avonds is het bouwwerk aangelicht. Er zijn geen hekken, geen kassa en geen verplichte gidsen — gewoon marmer en hemel.
Praktisch
De Portara ligt op 5 minuten loopafstand van de veerhaven. De dam is ook 's nachts toegankelijk. Bij harde wind (meltemi) kan het er behoorlijk koud worden; neem een jas mee voor de avonduren.
Het Venetiaanse Kastro en het Archeologisch Museum
Achter de haven klimt Chora steil omhoog naar het Kastro, de citadel die hertog Markos Sanudo na 1207 liet optrekken. Hij was de eerste hertog van de Naxos, aangesteld na de Vierde Kruistocht, en maakte het eiland tot het hart van het Latijns hertogdom van de Archipel. De hoge tufstenen muren omsluiten een wijk met smalle straatjes, heraldische tekens boven poorten, een Rooms-Katholieke kathedraal en de resten van adellijke woningen met gesloten binnenplaatsen.
In het Kastro bevindt zich het Archeologisch Museum van Naxos, ondergebracht in het voormalige Jesuïetenhandelsgebouw. De collectie omvat Proto-Cycladische marmerfiguren van hoog niveau, vergelijkbaar met stukken in het Nationaal Museum van Athene, maar in een rustigere setting. Verder goud en zilver uit grafkamers, Myceense keramiek en beeldjes uit de vroege ijzertijd. Controleer openingstijden ter plaatse of via het Griekse Ministerie van Cultuur — de musea hanteren wisselende zomers.
De kouros van Apollonas
Aan de onverharde noordkust van Naxos, net voor het vissersdorp Apollonas, ligt een marmergroeve met een enorm onvoltooid beeld: de kouros van Apollonas. Het is 10,7 meter lang en weegt meer dan tachtig ton. Waarschijnlijk stelt het Dionysos voor — de godheid die sterk verbonden was met Naxos. Het beeld werd gekapt in de 7e eeuw v.Chr. en nooit afgemaakt: een barst in het marmer deed de steenhouwers besluiten het werk te staken. Het ligt nog precies op de plek waar het brak, in de zachte helling van de groeve. Toegang is gratis; er is een klein informatiebord met context.
De kouros van Flerio (Melanes)
Iets bescheidener maar even fascinerend zijn de twee kouros-beelden bij Flerio, ook wel Melanes geheten, in het binnenland vlak bij Mili. De grotere is 5,5 meter lang en ligt op zijn rug in de groeve, de benen nog deels verbonden met het omringende gesteente. Een tweede, kleiner beeld ligt op een meter afstand. Beide zijn iets ouder dan de kouros van Apollonas — gedateerd omstreeks de 6e–7e eeuw v.Chr. De wandeling ernaartoe gaat door een olijfgaard en langs een beekje; ook hier geen entree.
De Tragea-vallei: Byzantijns erfgoed in het olijvenplateau
De Tragea is geen toeristische trekpleister maar een levend landschap: een breed, zacht plateau bedekt met olijfbomen, vijgen en kleine akkers, doorsneden door marmeren muurtjes en paden. Verspreid door de vallei staan meer dan dertig Byzantijnse kapellen en kerken uit de 6e tot de 13e eeuw. Twee zijn de moeite van een omweg waard:
- Panagia Drosiani (bij Moni): Een van de oudste bewaarde kerken op de Balkan, met fresco's uit de 6e–7e eeuw. Het Christus-pantocratortriptiek boven het altaar is van uitzonderlijke kwaliteit. Open in de zomer, kleine vrijwillige bijdrage gevraagd.
- Agios Georgios Diasoritis (bij Halki): Een goed bewaard 11e-eeuws kerkje met fresco's die al Byzantijnse verfijning tonen. Ligt langs het pad dat Halki met Filoti verbindt.
Voor de bergdorpen in de Tragea — Halki, Filoti en Apeiranthos — zie de afzonderlijke pagina's op deze gids.
Mount Zas — hoogste top van de Cycladen
De beklimming van de Zas (1.004 m) is het enige serieuze bergavontuur dat de Cycladen te bieden hebben. De meeste wandelaars starten in Filoti en volgen het gemarkeerde pad langs de Aria-bron omhoog. Reken op drie à vier uur heen en terug. Op de top: een 360°-panorama over Paros, Ios, Amorgos en bij helder weer zelfs Santorini en Mykonos. Op de route passeer je een antieke grot — de Zas-grot — waarbinnen in de Oudheid riten voor Zeus werden voltrokken.